Bayilik Sözleşmesinde Zorunlu Alım Şartı ve Asgari Alım Cezası: Sınırlar Nerede Çiziliyor?

Av. Gökan Karabulut  ·  Ömer Akgül, CFO — S.M. Mali Müşavir

Bayilik ve distribütörlük sözleşmelerinin iki maddesi, imza atılırken en az okunup uyuşmazlık çıktığında en pahalıya mal olan maddelerdir: bayinin ihtiyacının tamamına yakınını sağlayıcıdan almasını öngören zorunlu alım şartı ile bu taahhüdün altında kalınan her birim için işleyen asgari alım cezası. Bu yazıda iki maddenin de sınırlarını çiziyoruz: birincisinin sınırını Rekabet Kurulu ve Danıştay, ikincisininkini Yargıtay çizmiş durumda — ve her iki çizgi de bayinin lehine, sanılandan yakında duruyor.

Birinci sınır: Zorunlu alım şartı ve beş yıl kuralı

Bayinin alımlarının %80’inden fazlasını sağlayıcıdan almasını gerektiren her düzenleme, 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği anlamında bir rekabet etmeme yükümlülüğüdür. Bu yükümlülüğün rekabet hukuku karşısında ayakta kalabilmesi için iki koşul aranır: sağlayıcının ilgili pazardaki payının %30’u aşmaması ve yükümlülük süresinin beş yılı geçmemesi. Belirsiz süreli veya zımnen yenilenerek beş yılı aşan düzenlemeler muafiyetten yararlanamaz; 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesi kapsamındaki bu hükümler, aynı Kanun’un 56. maddesi uyarınca geçersizlik yaptırımıyla karşılaşır.

Sektörü değiştiren dosya: Akaryakıtta "kelepçe" dönemi nasıl kapandı?

Beş yıl sınırının Türkiye pratiğindeki en çarpıcı sınavı akaryakıt sektöründe yaşandı. Dağıtım şirketleri, bayilik sözleşmesindeki rekabet yasağını sözleşmeye eşlik eden intifa hakkı, uzun süreli kira, ekipman ve kredi sözleşmeleri üzerinden fiilen on-on beş yıla uzatıyordu. Rekabet Kurulu bu yapıyı 2009 yılında verdiği kararlarla çözdü: bayilik sözleşmesi ile ona bağlı intifa ve benzeri sözleşmeler tek bir dikey anlaşma olarak değerlendirildi ve bağlantılı sözleşmelerin rekabet yasağının süresini fiilen uzatacak şekilde kullanılamayacağı ortaya konarak, eski tarihli yapılara muafiyetten yararlanma imkânı en geç 18 Eylül 2010’a kadar tanındı. Danıştay da aynı çizgiyi onayladı: bayilik ve kira/intifa sözleşmeleri, en baştan itibaren tek bir anlaşma olarak Tebliğ’e uygun kurulmuş olmalıdır.

Bu içtihat hattının az konuşulan bir sonucu daha oldu: sözleşme sürelerinin fiilen kısalmasıyla birlikte sağlayıcılar, bayiyi elde tutmanın aracı olarak asgari alım taahhütlerini ve bunlara bağlı cezai şartları daha sıkı uygulamaya yöneldi. Böylece uyuşmazlığın ağırlık merkezi rekabet hukukundan borçlar hukukuna kaydı — ve ikinci sınır devreye girdi.

İkinci sınır: Sessiz kalan sağlayıcı, cezayı kural olarak isteyemez

Uygulamadaki tipik senaryo şudur: bayi, dönemsel asgari alım taahhüdünün altında kalır; sağlayıcı ses çıkarmaz, mal vermeye devam eder; ilişki yıllar sonra sona erdiğinde ise geçmiş dönemlerin tamamı için cezai şart faturası ortaya çıkar. Yargıtay bu senaryoya net bir cevap vermiştir. Asgari alım taahhüdüne bağlanan ceza, ifaya ekli ceza koşulu niteliğindedir ve 6098 sayılı TBK m. 179/2 uyarınca alacaklının hakkını saklı tutması gerekir: bir dönemin taahhüdü ihlal edildiğinde sessiz kalıp çekincesiz ifaya devam eden sağlayıcı, o dönemlerin cezasını talep edemez.

Ölçüt somuttur: Yargıtay, sağlayıcının takip eden yıl mal vermeden önce ihtar çekmesini veya ihtirazi kayıt koymasını aramakta; bu yapılmamışsa cezai şartın yalnızca son yıl için istenebileceğini kabul etmektedir (Yargıtay 19. HD, E. 2013/7136, K. 2014/4464, T. 06.03.2014). Hukuk Genel Kurulu ise 16.01.2013 tarihli kararında bir adım daha atmış; sözleşme boyunca talep edilmeyen cezanın ilişki bittikten sonra istenmesini hakkın kötüye kullanılması ve sağlayıcının yarattığı güvene aykırılık olarak nitelendirmiştir. İçtihat bugün de canlıdır: Yargıtay 11. HD’nin 2025 yılında onadığı bir dosyada (E. 2024/6161, K. 2025/1662) uyuşmazlık, yıllık 1.000 m³ alım taahhüdü ve eksik kalan her m³ için 30 ABD Doları ceza kaydından doğmuştu — yani aynı kalıp, aynı masalarda durmaya devam ediyor.

Finansal boyut: Tek bir ödemenin çarpan etkisi

Bu uyuşmazlıkların salt hukuki değil, finansal bir anatomisi vardır ve dosyalarımızı avukat-mali müşavir iş birliğiyle yürütmemizin nedeni budur. İtirazsız ödenen tartışmalı bir ceza veya fiyat farkı kalemi, cari hesabın kabul edilmiş bakiyesine dönüşür; üzerine işleyen faiz, kur farkı (ceza kayıtları çoğu zaman döviz cinsindendir) ve takip eden dönem taahhütleriyle birleşerek yıllara yayılan bir borç zinciri üretir. Buna karşılık ödemenin önüne zamanında geçmek — kalemi ihtirazi kayıtla yönetmek, gerektiğinde teminat mektubunun nakde çevrilmesini ihtiyati tedbirle durdurmak — uyuşmazlığı ödeme baskısı altında değil, sözleşme zemininde müzakere edilir kılar. Cezai şartın gerçekte hangi dönemler için istenebileceğinin hesabı ise hukuki analiz kadar bir cari hesap ve dönem analizi işidir: hangi yıl ihtar var, hangi yıl çekincesiz ifa var, kur hangi tarihten işletilmiş — tablo çıkarılmadan pazarlık masasına oturulmaz.

Pratik özet

Bayi iseniz: Beş yılı aşan veya kendiliğinden yenilenen zorunlu alım/rekabet yasağı düzenlemeleri rekabet hukuku yönünden denetime açıktır. Geçmiş dönem cezaları talep edildiğinde ilk bakılacak şey, sağlayıcının o dönemlerde ihtar çekip çekmediği ve teslimatlara çekincesiz devam edip etmediğidir. Tartışmalı hiçbir kalemi ihtirazi kayıt düşmeden ödemeyin.

Sağlayıcı iseniz: Zorunlu alım ve rekabet yasağı düzenlemelerinde beş yıl ve pazar payı disiplinine uyun; asgari alım taahhüdünü ciddiye alıyorsanız her dönem ihlalini yazılı ihtarla kayda geçirin. Sessizlik, uygulamada feragat gibi sonuç doğurmaktadır.

Sık sorulan sorular

Sözleşmem yedi yıllık; asgari alım cezası yine de geçerli mi? — Sürenin beş yılı aşması, rekabet yasağı niteliğindeki zorunlu alım düzenlemesinin muafiyet dışında kalmasına yol açar; bu, cezai şart talebine karşı ileri sürülebilecek ciddi bir savunmadır. Somut değerlendirme; sağlayıcının pazar payına, düzenlemenin kapsamına ve sözleşmenin kurulma biçimine göre yapılır.

Sağlayıcı yıllarca ses çıkarmadı, şimdi beş yılın cezasını istiyor. — Yerleşik içtihat uyarınca, ihtarsız ve çekincesiz geçen dönemler için ceza kural olarak talep edilemez; talep çoğu durumda son dönemle sınırlı kalır. Dönem dönem ihtar ve teslimat kayıtlarının çıkarılması ilk iştir.

İhtirazi kayıt nasıl konur? — Ödeme yapılırken açıklama kısmına ve ayrıca yazılı bildirimle, kalemin tartışmalı olduğu ve ödemenin hakları saklı tutularak yapıldığı belirtilir. Şekilden çok, kaydın ispatlanabilir olması önemlidir.

Sonuç

Bayilik ilişkisinde güç dengesizliği gerçektir; ancak hukuk bu dengesizliği başıboş bırakmış değildir. Zorunlu alım şartının sınırını rekabet hukuku, asgari alım cezasının sınırını borçlar hukuku çizmiştir ve iki çizgi de nettir: beş yılı aşan bağlılık muafiyet görmez; yıllarca sessiz kalan sağlayıcı, biriktirdiği cezayı kural olarak isteyemez. Her dosyanın sonucu; sözleşmenin kurgusuna, ihtar ve teslimat kayıtlarına ve cari hesabın işleyişine göre belirlenir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Anılan kararlar, ilgili içtihat metinlerinin kamuya açık kaynaklardaki özetlerine dayanmaktadır; somut uyuşmazlıklarda karar metinlerinin aslına başvurulmalıdır.